Маңғыстаудың экологиялық тынысы және қоғамдық алаңдаушылық
Маңғыстау облысы аймақтық және ұлттық экономиканың күретамыры саналады. Биылғы жылдың алғашқы айларының өзінде өңірде 1,4 миллион тоннадан астам мұнай өндіріліп, индустриялық әлеуеттің жоғары екенін кезекті рет дәлелдеді. Дегенмен, кез келген ауқымды өндірістің екінші жағы болатыны сияқты, табиғи ресурстарды игеру де өңірдің экологиялық жүктемесін еселей түсуде. Маңғыстау жеріндегі экологиялық ахуал соңғы жылдары тек мамандар мен экологтардың емес, қатардағы тұрғындардың да күнделікті талқылайтын басты мәселесіне айналды.
Жақында өңірде жүргізілген ауқымды социологиялық зерттеу қорытындысы бойынша, Маңғыстау тұрғындарының 70 пайызға жуығы аймақтағы экологиялық жағдайды «күрделі» және «нашар» деп бағалап, жоғары деңгейде алаңдаушылық білдірген. Белгіленген бес балдық шкала бойынша халықтың алаңдаушылық деңгейі орташа алғанда 4,1 балды құрады. Бұл — өңірде табиғатты қорғау мен ауа бассейнін тазартуға деген қоғамдық сұраныстың шегіне жеткенін көрсететін айқын сигнал.
Респонденттердің басым көпшілігі қоршаған ортаның ластануын тікелей мұнай-газ секторының қызметімен байланыстырады. Өндіріс ошақтарынан бөлінетін зиянды заттардың ішінде ерекше назар аударатыны — метан газы. Алайда, осы метан шығарындылары туралы халықтың түсінігі мен ақпараттану деңгейі қандай? Социологиялық деректер бұл сұраққа өте қызықты да қайшылықты жауап береді.
Ақпарат бар, бірақ білім үстіртін: Метан туралы не білеміз?
Сауалнама нәтижелері көрсеткендей, Маңғыстау тұрғындарының үштен екісінен астамы, яғни 67,6 пайызы мұнай-газ саласында метан шығарындыларының бар екендігі туралы бұрын-соңды естігендерін растаған. Сырттай қарағанда, бұл жақсы көрсеткіш сияқты көррінуі мүмкін. Дегенмен, мәселенің тереңіне бойлағанда, бұл хабардарлықтың тым үстірт екені байқалады. Тұрғындардың бар болғаны 22,3 пайызы ғана өзін метан тақырыбында «жақсы ақпараттанғанмын» деп есептейді.
Азаматтардың басым бөлігі, яғни 35,3 пайызы метанның зияны мен салдары туралы тек «жалпылама түсінігі бар» екенін айтса, 28,8 пайызы бұл туралы өте аз білетінін мойындаған. Тіпті респонденттердің 13,7 пайызы өндірістік метан шығарындылары туралы мүлдем хабарсыз болып шықты. Бұл жағдай өңірде экологиялық ағарту жұмыстарының кенжелеп қалғанын және тұрғындарға ғылыми-сараптамалық ақпараттың жеткіліксіз жеткізіліп жатқанын айғақтайды.
Тағы бір назар аударарлық жайт — тұрғындардың метанның тигізетін зардаптарын қабылдау сипаты. Респонденттердің 71,2 пайызы метан шығарындыларын ең алдымен жергілікті ауа сапасының нашарлауымен байланыстырады. Сондай-ақ, тұрғындардың 46 пайызы бұл газды созылмалы тыныс алу жолдары ауруларының және аллергиялық реакциялардың көбейуіне себепші деп санайды. Тұрғындардың 44,6 пайызы метанды өңірдегі өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің жойылуына әсер етеді деп бағалаған.
Дегенмен, метанның глобалды климаттық қауіп-қатерлеріне келгенде халықтың білімі ақсайды. Бұл газдың ғаламдық жылынуға, озон қабатының бұзылуына немесе климаттың күрт өзгеруіне тигізетін әсерін респонденттердің бар болғаны 23,7 пайызы ғана атап өткен. Бұдан шығатын қорытынды: маңғыстаулықтар экологиялық мәселелердің өз денсаулықтары мен күнделікті өмірлеріне тигізетін тікелей әсерін айқын сезінеді, бірақ метанның ғаламдық климаттық қатерлері туралы жүйелі түсінікке ие емес.
Ақпарат арналары және институционалдық сенім дағдарысы
Қазба байлыққа бай өңірде ақпараттың қайдан алынатыны және кімге сенім білдірілетіні аса маңызды мәселе. Сауалнама қорытындысы ақпарат тұтыну мәдениетінің түбегейлі өзгергенін көрсетті. Тұрғындардың басым басымдығы, бұл 71,2 пайыз, экологиялық жаңалықтар мен деректерді әлеуметтік желілерден (Instagram, Telegram, Facebook) және мессенджерлерден алады. Ал дәстүрлі БАҚ өкілдерінің — теледидар, газет немесе ресми жаңалықтар сайттарының қызметіне тұрғындардың 28,8 пайызы ғана жүгінеді.
Мұндай ақпараттық құрылым сенім деңгейіне де тікелей әсер етіп отыр. Зерттеу барысында респонденттердің әртүрлі институттарға деген сенімі сарапталды. Нәтижесінде халықтың ең жоғары сеніміне халықаралық экологиялық ұйымдар (32 пайыз) мен тәуелсіз журналистер мен БАҚ өкілдері (34 пайыз) ие болды. Сондай-ақ, тұрғындардың 30 пайызы тәуелсіз үкіметтік емес ұйымдар ұсынған экологиялық деректерге сенетінін білдірген.
Керісінше, өңірдегі өндірістік процестерге тікелей жауапты тараптарға деген сенім өте төмен деңгейде қалған. Тұрғындардың бар болғаны 23 пайызы мұнай-газ компанияларының экологиялық есептеріне сенеді. Ал мемлекеттік экологиялық бақылау органдарына респонденттердің 26 пайызы ғана оң баға берген. Ең өкініштісі, респонденттердің 36-дан 38 пайызға дейінгі бөлігі мұнай компаниялары мен мемлекеттік органдардың экологиялық ақпаратына «мүлдем сенбеймін» деп кесіп айтқан.
Бұл айқын сенім дағдарысын білдіреді. Тұрғындардың 68 пайызы мұнай өндіруші кәсіпорындардың қоршаған ортаны ластауға қосқан үлесін «жоғары» немесе «өте жоғары» деп санайды. Жабық есептер, күрделі ведомстволық тілде дайындалған баяндамалар және апаттық жағдайлар кезіндегі ақпараттық кешігулер халық пен өндірістік сектор арасындағы алшақтықты тереңдете түскен.
Қоғамдық сұраныс пен азаматтық белсенділік
Сенімсіздікке қарамастан, Маңғыстау тұрғындары бейжайлық танытып отырған жоқ. Зерттеуге қатысқандардың 66,2 пайызы жергілікті тұрғындар мен азаматтық қоғам өкілдері өңірдегі экологиялық мониторинг пен бақылау процестеріне белсене қатысуы тиіс деп санайды. Азаматтар өздерінің экологиялық құқықтарын қорғауға және табиғатты сақтауға дайын екендіктерін білдіруде.
Тұрғындар арасында экологиялық ағартуға деген сұраныс жоғары. Респонденттердің 86 пайызға жуығы метан шығарындыларының нақты зияны, оны азайтудың заманауи технологиялары және халықаралық OGMP 2.0 стандарттары туралы қосымша ақпарат алуға ниет білдірген.
Түйіндей айтқанда, Маңғыстау облысында экологиялық ашықтыққа деген қоғамдық сұраныс қалыптасты. Бұл сұранысты қанағаттандыру үшін мұнай-газ компаниялары мен мемлекеттік органдар ақпараттық жабықтықтан арылып, халықпен ашық диалог орнатуы қажет. Метан сияқты қауіпті парниктік газдың деңгейін төмендету — бұл тек кәсіпорындардың техникалық міндеті емес, бұл аймақ тұрғындарының денсаулығы мен болашағына жасалған тікелей инвестиция.
