Экология, бюджет және қоғамдық бақылау: Маңғыстаудағы мониторинг нені көрсетті?

31.05.2026 5 4 мин оқу

сурет "Нұрлы Маңғыстау" ҚҚ зерттеуінен

Экологиялық шығындардың ашықтығы мәселесі Қазақстан үшін барған сайын өзекті бола түсуде. Әсіресе бұл тақырып қалдықтардың жиналуы, өнеркәсіптік жүктеменің артуы, жасыл инфрақұрылымның тапшылығы және қоршаған ортаның ластануы сияқты мәселелермен бетпе-бет келген Маңғыстау облысында өткір тұр.

Global Greengrants Fund қолдауымен «Нұрлы Маңғыстау» қоғамдық қоры жүзеге асырып жатқан «Маңғыстаудағы экологиялық сатып алулардың ашықтығын арттыруға бағытталған азаматтық экомониторинг және адвокация» жобасы аясында экологиялық мемлекеттік сатып алуларға тәуелсіз талдау жүргізілді.

Зерттеу авторлары көгалдандыру, санитарлық тазалық және экологиялық инфрақұрылым салаларындағы сатып алуларды зерделеді. Негізгі назар ашықтыққа, техникалық құжаттаманың сапасына және келісімшарттардың нақты орындалуына аударылды.

Мониторинг нәтижелері қолданыстағы экологиялық сатып алу жүйесінің тиімділігі жеткіліксіз екенін көрсетті. Сарапшылардың пікірінше, негізгі мәселелердің бірі – жоспарлау мен түпкі нәтиже арасындағы алшақтық.

Іс жүзінде бұл келесідей көрінеді: мемлекеттік органдар қаржы бөледі, мердігерлер тендер ұтып алады, рәсімдер формалды түрде орындалады, алайда экологиялық нәтиже өте төмен деңгейде қалып қояды.

Бұл мәселе әсіресе Мұнайлы ауданындағы Қызылтөбе лицейінің мысалында айқын байқалды. Құжаттарға сәйкес мердігер 60 ағаш пен 70 түп раушан гүлін отырғызуы тиіс болған. Алайда тексеру барысында отырғызылған өсімдіктердің бір бөлігі мүлде табылмаған, ал мекеме аумағы құжатта көрсетілген жұмыс көлеміне сәйкес келмеген.

Мониторинг тобы лицейдің бүкіл аумағын, оның ішінде ішкі ауласы мен жанындағы жер телімдерін толық тексерді. Нәтижесінде кейбір көшеттердің жоқ екені және бар өсімдіктерге күтімнің жеткіліксіз болғаны анықталды.

Сарапшылардың пікірінше, мұндай жағдайлар орындалған жұмыстарды қабылдау кезінде формалды тәсілдің басым екенін көрсетеді. Көп жағдайда келісімшарттардың орындалуы нақты нысандардың жай-күйін тексермей, тек құжаттық есептер негізінде бағаланады.

Тағы бір өзекті мәселе – техникалық құжаттаманың сапасы. Көптеген сатып алуларда нәтижені бағалаудың нақты критерийлері, бақылау тетіктері және жобалардың тұрақтылығына қойылатын талаптар жеткіліксіз.

Экология саласының сарапшысы Әділбек Қозбақов бұл мәселенің жүйелі сипатқа ие екенін атап өтеді. Оның айтуынша, өңірде көптеген жылдар бойы түрлі бағдарламалар мен тұжырымдамалар әзірленгенімен, ұсыныстардың едәуір бөлігі іс жүзінде жүзеге аспай келеді.

Сарапшы сондай-ақ экологиялық жобалардың түпкі нәтижесі үшін жеке жауапкершіліктің жоқтығына назар аударады. Соның салдарынан қаржы жұмсалғанымен, нақты экологиялық тиімділікке баға беру іс жүзінде жүргізілмейді.

Экологиялық сатып алулар саласындағы бәсекелестіктің шектеулі болуы да маңызды мәселелердің бірі болып отыр. Мамандардың айтуынша, кейбір жағдайларда бірдей мердігерлердің қайта-қайта жеңіске жетуі және жұмыстардың формалды орындалуы байқалады.

Сонымен қатар қоғамдық бақылау әзірге толыққанды ықпал ету құралына айнала қойған жоқ. Мемлекеттік сатып алулардың электрондық порталы болғанымен, онда жарияланған ақпарат көбіне күрделі форматта беріледі және оны талдау үшін арнайы білім қажет.

Экологиялық тақырыптарды көтеріп жүрген журналистер де ақпаратқа қол жеткізу мәселелерімен жиі кездеседі. БАҚ өкілдерінің айтуынша, мемлекеттік органдар қажетті мәліметтерді әрдайым жедел ұсына бермейді, ал кейбір ақпараттар мүлде жабық күйінде қалады.

Сол себепті терең журналистік зерттеулер жүргізу едәуір ресурстарды талап етеді. Көп жағдайда журналистер ақпаратты әкімдіктерден, мердігер ұйымдардан, салалық ведомстволардан және қоғамдық құрылымдардан жинауға мәжбүр болады.

фото: "Нұрлы Маңғыстау" ҚҚ

Соған қарамастан өңірде экологиялық мәселелерге деген қоғамдық қызығушылық біртіндеп артып келеді. Қоршаған ортаның ластануы, Каспий теңізінің жағдайы, заңсыз қоқыс орындары және экологиялық жобалардың сапасы туралы мәселелер жиі талқылануда.

Бұл үдерісте әлеуметтік желілер ерекше рөл атқарады. Сарапшылардың айтуынша, көптеген экологиялық мәселелер интернеттегі жарияланымдар мен жергілікті тұрғындардың белсенділігінен кейін ғана қоғамдық резонансқа ие болады.

Зерттеуде қоғамдық тыңдаулардың қолданыстағы тетіктері де реформалауды қажет ететіні атап көрсетілген. Көп жағдайда тұрғындардың қатысуы формалды сипатта болып, азаматтардың ұсыныстары түпкілікті шешімдерге әсер ете бермейді.

Экологиялық саясаттың тиімділігін арттыру үшін сарапшылар тәуелсіз мониторингті дамытуға, үкіметтік емес ұйымдар мен бұқаралық ақпарат құралдарының қатысуын күшейтуге, сондай-ақ заманауи цифрлық бақылау құралдарын енгізуге шақырады.

Ұсыныстар қатарында экологиялық жобалардың интерактивті карталарын жасау, орындалған жұмыстарды міндетті фотофиксациялау, онлайн есептілік жүйесін енгізу және келісімшарттардың орындалуы жөніндегі ашық деректер базасын құру бар.

Сонымен қатар экологиялық білім беруді дамытуға және жастарды қоғамдық бақылау үдерістеріне тартуға ерекше көңіл бөлу ұсынылады. Зерттеушілердің пікірінше, экологиялық мәдениетті арттырмайынша тұрақты өзгерістерге қол жеткізу мүмкін емес.

Бүгінде экологиялық сатып алулар мемлекеттік басқару сапасының маңызды көрсеткішіне айналып отыр. Бұл процестердің ашықтығы қоршаған ортаның жай-күйіне ғана емес, қоғамның билік институттарына деген сенім деңгейіне де тікелей әсер етеді.

Жоба аясында жүргізілген мониторинг экологиялық саладағы ашықтық пен есептілікке деген қоғамдық сұраныстың артып келе жатқанын көрсетті. Ал қоғамдық бақылау қалыптасқан жағдайды өзгертудің негізгі тетіктерінің біріне айналуы мүмкін.