Қағаз жүзіндегі көгалдандыру: неге Маңғыстаудағы экологиялық сатып алулар нәтиже бермейді?

Маңғыстау облысында көгалдандыру және экологиялық инфрақұрылым мәселелері жергілікті тұрғындар үшін ең өзекті тақырыптардың бірі болып қала береді. Құрғақ климаты, жасыл желектің тапшылығы және өнеркәсіптік жүктемесі жоғары өңір тұрақты экологиялық саясатты ерекше қажет етеді. Алайда қоғамдық мониторинг нәтижелері ресми есептер мен нақты жағдай арасында айтарлықтай алшақтық бар екенін көрсетеді.

Бұл мәселе Global Greengrants Fund қолдауымен «Нұрлы Маңғыстау» қоғамдық қоры жүзеге асырып жатқан «Маңғыстаудағы экологиялық сатып алулардың ашықтығын арттыруға бағытталған азаматтық экомониторинг және адвокация» жобасы аясында жүргізілген зерттеудің негізгі тақырыбына айналды.

Зерттеу барысында көгалдандыру, абаттандыру және экологиялық жобаларға қатысты мемлекеттік сатып алулар талданды. Мониторинг тобы конкурс құжаттарын, техникалық сипаттамаларды, мемлекеттік сатып алу порталындағы мәліметтерді зерттеп, нысандарға көшпелі тексерулер жүргізді.

Ең назар аударарлық жағдайлардың бірі – Мұнайлы ауданындағы Батыр ауылын көгалдандыру жобасы болды. 2024 жылы бұл жұмыстарға 5 миллион теңгеден астам қаражат бөлінген. Мердігер 300 қарағаш көшетін отырғызып, оларды тұрақты суаруды және күтіп-баптауды қамтамасыз етуі тиіс болған.

Алайда көшпелі мониторинг нәтижесінде ағаштардың едәуір бөлігі қурап қалғаны анықталды. Ауылдың Орталық саябағында қураған көшеттер, суару жүйесінің жоқтығы және күтімнің жеткіліксіздігі тіркелді. Мониторинг тобының бағалауынша, отырғызылған ағаштардың 70-80 пайызы жерсінбей қалған.

Одан да күрделі жағдай Емір шағынауданындағы саябақта байқалды. Мониторингке қатысушылар мұнда құжаттарда көрсетілген ағаш отырғызу жұмыстарының нақты орындалғанын растайтын дәлелдер таппаған. Аумағы қараусыз қалған күйде болған, ал абаттандыру белгілері мүлдем байқалмаған.

Сарапшылардың пікірінше, мұндай жағдайлар бюджет қаражатын формалды түрде игеру мәселесінің жүйелі сипат алғанын көрсетеді. Құжат жүзінде келісімшарттар орындалады, қабылдау актілері рәсімделеді, қаржы игеріледі. Бірақ тұрғындар нақты экологиялық нәтижені көрмейді.

Мамандар мұның себептерінің бірі ретінде техникалық тапсырмалардың сапасыз дайындалуын атайды. Көптеген сатып алуларда «тапсырыс берушімен келісу бойынша» немесе «елді мекен аумағында» сияқты нақты емес тұжырымдар қолданылады. Мұндай анық емес талаптар қоғамдық бақылауды қиындатып, теріс пайдалануға жол ашады.

Тағы бір маңызды мәселе – кейінгі бақылау тетіктерінің әлсіздігі. Жұмыстар аяқталған соң бірнеше айдан немесе бір жылдан кейін жасыл желектердің жағдайына мониторинг жүргізілмейді. Соның салдарынан мердігерлер ұзақ мерзімді нәтиже үшін іс жүзінде жауапкершілік көтермейді.

Бұл мәселе тек Батыр ауылына ғана тән емес. Өмірзақ ауылында жүргізілген мониторинг мемлекеттік келісімшарт аясында отырғызылған туя ағаштарының жаппай қурағанын көрсетті. Өсімдіктердің бір бөлігі ғана мектеп аумағында сақталған, себебі ол жерде тұрақты күтім ұйымдастырылған. Ал басқа аумақтарда ағаштардың басым бөлігі жүйелі суарудың болмауынан жойылған.

Сарапшылар кадр тапшылығын да тәуекел факторларының бірі ретінде атайды. Кейбір елді мекендерде көгалдандыру және абаттандыру мәселелеріне жауапты мамандар жоқ. Бұл экологиялық жобалардың тиісті техникалық сүйемелдеусіз жүзеге асуына әкеледі.

Азаматтық сектор өкілдерінің айтуынша, мәселе тек мердігерлердің жұмысында емес, экологиялық жобаларды іске асыру моделінің өзінде жатыр. Көбіне отырғызылған ағаштардың саны немесе игерілген қаржы көлемі сияқты сандық көрсеткіштерге басымдық беріледі. Ал нақты экологиялық әсер екінші кезекке ысырылып қалады.

Экология саласының мамандары тәуелсіз бақылаудың маңыздылығына да назар аударады. Мемлекеттік органдардың ішкі тексеру тетіктері орындалған жұмыстардың сапасын әрдайым объективті бағалай бермейді. Сондықтан қоғамдық мониторинг ашықтықты арттырудың маңызды құралына айналып отыр.

Бұл үдерісте журналистер мен жергілікті белсенділердің рөлі ерекше. Қоғамдық назардың арқасында көптеген мәселелер кеңінен талқыланып, мемлекеттік органдардың назарын аударуда.

Жоба аясында зерттеушілер өңір тұрғындарының экологиялық мәселелерге қызығушылығы артып келе жатқанын да атап өтеді. Азаматтар бюджет қаражатының жұмсалуына қатысты сұрақтарды жиі қойып, ашықтық пен есептілікті талап етуде.

Соған қарамастан экологиялық сатып алулар жүйесі әлі де қарапайым азаматтар үшін күрделі әрі жабық күйінде қалып отыр. Ақпарат ресми түрде ашық болғанымен, оны талдау үшін арнайы білім қажет. Бұл кең ауқымды қоғамдық қатысу мүмкіндігін шектейді.

Сарапшылардың пікірінше, жағдайды тек кешенді тәсіл арқылы өзгертуге болады. Ол үшін техникалық тапсырмалардың сапасын арттыру, жұмыстарды міндетті түрде фото және геолокациялық тіркеумен сүйемелдеу, тәуелсіз мониторингті дамыту және қаражаттың тиімсіз жұмсалуына жауапкершілікті күшейту қажет.

Сонымен қатар көгалдандыруға деген көзқарасты өзгерту маңызды. Өңірдің құрғақ климаттық жағдайында ағаш отырғызумен ғана шектелу жеткіліксіз. Суару жүйелерін құру, ұзақ мерзімді күтім ұйымдастыру, жергілікті жағдайға бейімделген өсімдік түрлерін таңдау және олардың жағдайын тұрақты бақылау қажет.

Бүгінде экологиялық сатып алулар тек абаттандыру мәселесі ғана емес, мемлекеттік саясаттың тиімділігін көрсететін маңызды көрсеткішке айналып отыр. Мұндай жобалардың қаншалықты ашық әрі сапалы іске асырылатыны қоғамның мемлекеттік институттарға деген сеніміне және өңірдің экологиялық болашағына тікелей әсер етеді.