Шалқар қасіреті: Табиғат пен техногендік арпалыстың ащы шындығы

Ақтөбе облысының Шалқар өңірі бүгінде үлкен экологиялық сын сағатында тұр. Бұл — тек бір ауданның ғана емес, тұтас бір экожүйенің жойылу қаупі мен мыңдаған адам тағдырының таразыға түскен сәті. Бір кездері таза ауасымен, емдік суымен және шипалы Бершүгір тауларымен аты шыққан мекен бүгінде шаң-тозаң мен құрғақшылықтың құрсауында қалды. Сарапшылардың пікірі, жергілікті тұрғындар мен белсенділердің жанайқайы және ресми биліктің деректерін саралай келе, Шалқардағы ахуалдың терең қабаттарына үңіліп көрдік.

Бершүгір: Жанартау текті таулардың тағдыры мен «кесілген тамырлар»

Мәселенің төркіні Бершүгір өңірінен бастау алады. Кезінде академик Владимир Юрист «бұл — әлемде сирек кездесетін жанартау текті бағалы тастар, оны жай ғана қиыршық тас ретінде пайдалану — табиғатқа жасалған қылмыс» деп баға берген Бершүгір таулары бүгінде аяусыз қиратылуда. Мұнда оннан астам қиыршық тас зауыты жұмыс істейді.

Жергілікті тұрғындардың айтуынша, зауыттардың күнделікті жүргізетін жарылыс жұмыстары жердің қабатын қозғап, гидрологиялық жүйені зақымдаған. Бұрын Шалқар көлін қоректендіріп тұрған 17 табиғи бұлақ болса, бүгінде соның көбі көміліп, су көздері бітеліп қалған. Сейсмикалық соққылар жерасты суларының бағытын өзгертіп жіберген. Бұл — көлдің табиғи жолмен толығу мүмкіндігінен айырылуына әкелді. Тұрғындар «тауларды жарып, жолға төсеу үшін қиыршық тас қылу — келешек ұрпақтың несібесін қию» деп есептейді. Таудың шаңы тек жайылымдарды ғана емес, малдың өкпесін де зақымдап, шаруашылыққа орасан зор зиян келтіруде.

Шалқар көлі: Үш миллиардтың есебі мен «ақ ұнтақ» қаупі

Шалқар көлін сақтап қалу үшін мемлекеттік деңгейде шаралар қабылданды. Республикалық бюджеттен 3 миллиард теңгеге жуық қаражат бөлініп, 2021-2024 жылдар аралығында көл табанын тазарту жұмыстары жүргізілді. Аудан әкімі Жанболат Жидехановтың айтуынша, бұл жұмыстар негізінен аяқталған. Алайда, жобаның сапасына қатысты халық арасында күмән басым. Жұмыстың дұрыс атқарылмауына немесе кемшіліктерге байланысты 600 миллион теңгеге жуық қаражаттың бюджетке қайтарылуы — жобаның тиімділігіне қатысты сұрақтар туғызады.

Тұрғындар мен белсенділердің айтуынша, көлдің тек жағасын тазарту — мәселені түпкілікті шешпейді. Көлге су келетін бұлақ көздері ашылмаса, тазартылған жер қайтадан батпаққа айналмақ. Жаз айларында көл тартылып, орны сорға айналуда. Жел тұрса, сол жерден көтерілетін «ақ ұнтақ» — тұз бен химиялық қалдықтар араласқан улы шаң — қаланың үстін басып қалады. Бұл шаң кір жайсаң қонып, тыныс алсаң өкпеге өтеді. Тұрғындар бұл құбылысты «экологиялық қару» деп атайды, себебі соңғы жылдары өңірде өкпе аурулары мен аллергиялық реакциялар күрт артқан.

Медициналық дабыл: Мүмкіндігі шектеулі балалар санының артуы

Экологиялық апаттың ең ауыр зардабы — адам денсаулығы, әсіресе балалардың болашағы. Шалқардағы оңалту орталығының (реабилитациялық орталық) деректері адам шошытарлық. Орталық 345 миллион теңгеге реконструкция жасалып, «Қамқорлық» қорының қолдауымен еуропалық озық жабдықтармен (локоматтар, физиотерапиялық аппараттар) қамтылғанымен, келушілер саны азаймай отыр.

Медицина мамандары аутизм, ДЦП (балалардың сал ауруы) және сөйлеу қабілетінің тежелуі (ЗПР) сияқты диагноздардың көбеюін тікелей экологиямен байланыстырады. Аудиожазбаларда айтылғандай, ананың құрсағында жатқан бала Бершүгірдің шаңы мен көлдің тұзын жұтып отырған ортада қалай сау болып туылады? Бұл — бүгінгі таңдағы басты трагедия. Оңалту орталығы зардаппен күрескенімен, экологиялық себепті жоюға қауқарсыз.

Жерасты «мұхиты» және ауыз су парадоксы

Шалқар жерінің астында (Бегімбет, Толағай, Шілікті учаскелері) орасан зор тұщы су қоры бар екені ғылыми дәлелденген. Президент Қ. Тоқаевтың өзі бұл суды Атырау мен Маңғыстау облыстарына тарту арқылы миллиондаған халықты сумен қамтуға болатынын айтқан болатын.

Дегенмен, Шалқардың өз ішіндегі жағдай парадоксалды: аяғының астында «жерасты мұхиты» жатса да, қала халқы жазда суды сағатпен ішіп отыр. Тұрғындар «өзге облыстарға су тартпас бұрын, алдымен өзіміздің өзегімізді толтырып, көлді сақтап қалуға неге басымдық берілмейді?» деген уәж айтады. Жерасты суларын кешенді пайдалану арқылы Шалқар көлін жасанды түрде толтыру мәселесі әлі күнге дейін нақты шешімін таппай келеді.

Әлеуметтік қолдау және мәртебе мәселесі

Мемлекет Шалқарды Арал қасіретінен зардап шеккен аймақ ретінде танып, тұрғындарға белгілі бір жеңілдіктер берген:

1.     Жалақыға 50% экологиялық үстемеақы.

2.     Жылына бір рет екі оклад көлемінде сауықтыру жәрдемақысы.

3.     Еңбек демалысына қосымша 12 күнтізбелік күн.

Бірақ бұл ақша адамның жоғалтқан денсаулығын қайтара ала ма? Тұрғындардың айтуынша, бұл төлемдердің көбі халықтың кредиті мен күнделікті мұқтажына кетіп жатыр, ал нағыз емделуге қаражат жетпейді. Оның үстіне, Шалқардың «қала» мәртебесіне ие болуы кейбір әлеуметтік мәселелерге кері әсерін тигізуде. Ауылдық жерлердегі мұғалімдер мен дәрігерлерге берілетін «ауылдық үстемеақы» мен көтермелеу қаражаттарынан Шалқар мамандары қағылып отыр, бұл кадр тапшылығына әкелуде.

Билік пен халық: Диалог па, әлде кедергі ме?

Аудиожазбалардағы тағы бір маңызды қатпар — билік пен белсенділер арасындағы қарым-қатынас. Тұрғындар облыс әкімімен кездесуге баратын адамдардың тізімі «сүзгіден» өтетінін, шындықты айтатын белсенділердің тізімнен сызылып қалатынын ашық айтады. Бұл — қоғамдық бақылаудың әлсіздігіне және халықтың билікке деген сенімсіздігіне әкелуде.

Ақсақалдардың сөзінше, бұрынғы «союз» кезіндегідей тәрбие мен тәртіптің жоқтығы, жастар арасындағы жұмыссыздық пен діни ахуалдың күрделенуі экологиялық проблемалармен ұштасып, әлеуметтік шиеленісті арттырып отыр. Шалқардың болашағына алаңдайтын «айтқыштар» (белсенділер) мен ресми есепке сүйенетін басшылар арасындағы жарқаштық — аймақтың дамуына басты кедергілердің бірі.

Айман Сексенова, «Байтақ» экология партиясының Ақтөбе облыстық филиалының жетекшісі:

Бершүгір аумағында қалыптасқан экологиялық жағдайға жүйелі негізде мониторинг жүргізіп келеміз. Ұзақ уақыт бойы өңірде шаруашылықты дамыту моделі қалыптасты, онда басымдық үнемі өндіруші және өнеркәсіптік қызметке беріліп, ал қоршаған ортаны қорғау мен табиғи экожүйелерді қалпына келтіру мәселелері іс жүзінде екінші кезекке ысырылып отырды. Соның салдарынан бүгінгі таңда өңірде жердің айтарлықтай бүлінуі мен топырақтың деградациясы, атмосфералық ауадағы шаңмен ластанудың жоғары деңгейі, Кауылжыр өзені деградациясы және аумақтың гидрологиялық тепе-теңдігінің бұзылуы, Шалқар көлі су деңгейінің күрт төмендеуі мен экологиялық жағдайының нашарлауы, сондай-ақ шөлейттену үдерістерінің күшеюі және өңірдің экологиялық тұрақтылығының жалпы төмендеуі сияқты өзара байланысты жүйелі проблемалар тіркелуде.

Су ресурстарының деградациясы қазірдің өзінде халықтың өмір сапасына және денсаулық жағдайына тікелей теріс әсер етіп отыр. Көрсетілген мәселелерді шешу тек өңірлік саясаттың міндеті ғана емес, сонымен қатар Қазақстан Республикасының Конституциясы 31-бабында бекітілген адам өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттің тікелей конституциялық міндетін орындау болып табылады.

«Байтақ» жасылдар партиясы өзінің принципті ұстанымын мәлімдейді: біз өңірдегі экологиялық саясаттың жүзеге асырылуына қоғамдық және сараптамалық бақылауды жүйелі түрде жүргізетін боламыз. Біздің мақсатымыз — тек мәселелерді тіркеу ғана емес, оларды шешуге белсенді қатысып, қоршаған ортаны қорғау саласында декларативті емес, нақты өзгерістерді қамтамасыз ету.

Ақылжан Телеуов, Қ. Жұбанов университеті Экология кафедрасының доценті:

Шалқар көлінің табиғатын түсіну үшін, ең алдымен оның Мұғалжар тауларынан бастау алатын Қауылжыр өзенінің кеңейген жайылмасы екенін білуіміз керек. Біздің аймақтағы Сағыз, Ойыл, Жем, Ор секілді көптеген өзендер құмға сіңіп, суы таусылып жатса, Шалқардың бірегейлігі — оның табанында суды ұстап тұратын арнайы қабаттың (водоупорный слой) болуында. Дәл осы табиғи ерекшелік судың жерге сіңіп кетпей, бетінде сақталуына мүмкіндік береді.

Бүгінде көлдің таязданып бара жатқанына климатты кінәлайтындар көп. Алайда мен климаттық факторды негізгі себеп деп санамаймын. Біздің географиялық белдеуде жауын-шашын мөлшері жыл сайын салыстырмалы түрде тұрақты, шамамен 200 миллиметрді құрайды. Мәселе — сол судың көлге қаншалықты кедергісіз жететінінде. Мұғалжар тауларындағы қар суынан құралған төрт бірдей бұлақ қосылып, Қауылжыр өзенін құрайды. Осы тасқын су Шалқардың ескі және жаңа бөліктерін толтырып, суды үнемі жаңартып отыратын негізгі күш болып табылады.

Көлдің су ресурсын толық қалпына келтіру үшін, ең алдымен, Қауылжыр өзенінің арнасын ретке келтіру қажет. Өзен бойындағы артық иірімдер мен «ілмектерді» (петли) түзеп, арнаны тікелей көлге қарай бағыттау керек. Себебі көктемгі қар суы қарқынды аққан кезде, осы иірімдерде су жайылып, далаға тарап кетеді. Егер біз арнаны тереңдетіп, түзетіп, жағалауларын ағаш-бұталы өсімдіктермен бекітсек, тасқын су еш шығынсыз Шалқардың «шарасына» толық жететін болады.

Тағы бір маңызды шарт — өзен бойында судың еркін ағуына кедергі келтіретін ешқандай заңсыз бөгеттер мен гидротехникалық құрылыстар болмауы тиіс. Көл түбін тереңдету жұмыстары қазірдің өзінде оң нәтиже беріп, су сыйымдылығын арттырды. Ендігі кезекте Мұғалжардан келетін табиғи су жолын толық оңалту қажет.

Бұл шаралар тек қаланың экологиялық тепе-теңдігін сақтап қана қоймай, аймақтағы ауыл шаруашылығы мен инфрақұрылымның дамуына жаңа серпін береді. Шалқар — біздің ортақ байлығымыз. Оны сақтау — табиғат пен адам арасындағы байланысты дұрыс реттеуден басталады.

Түйін: Болашаққа аманат

Шалқар — бүгінде табиғи байлықты аяусыз игеру мен адам өмірін сақтау арасындағы күрестің символына айналды. Бершүгірдегі жарылыстар тоқтамай, тарихи бұлақтардың көзі ашылмай, көлді сақтап қалу мүмкін емес. Әкімдік пен үкімет тек цифрлармен және миллиардтаған теңгенің есебімен ғана шектелмей, нақты гидрологиялық және экологиялық сараптама жүргізуі тиіс.

Шалқардың астындағы мөлдір су мен үстіндегі таза ауа — бүгінгі буынның келер ұрпаққа қалдыратын басты аманаты. Оны бүгінгі пайда мен қиыршық тас үшін құрбан ету — тарих алдындағы кешірілмес қателік болмақ. Шалқардың жанайқайы — бұл тіршілік нәрі үшін жүріп жатқан күрес, және бұл күресте адам денсаулығы мен табиғаттың тепе-теңдігі жеңіске жетуі тиіс.

Асқар Ақтілеу, Ақтөбе - Шалқар 

суреттерді түсірген Данияр Сағидолла